Cmentarzysko w Czerwonym Dworze, stanowisko XXI


Głównym stanowiskiem badanym przez ekspedycję jest cmentarzysko kurhanowe w Czerwonym Dworze. Położone jest w centrum puszczy Boreckiej, kilka kilometrów od wsi. Zostało odkryte w 2001 roku. Badane jest od 2003 roku każdego lata, w pierwszym sezonie przez mgr. Leszka Godziebę (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie, Delegatura w Ełku), a w następnych latach przez dr. hab. Pawła Szymańskiego (Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego).

Obecnie przebadano około połowy powierzchni cmentarzyska i większość odkrytych kurhanów. Po każdym sezonie rozebrane kurhany są usypywane z powrotem – podczas rekonstrukcji zachowywana jest ich wielkość, położenie i kształt.

Stanowisko użytkowane było w pradziejach w trzech okresach (etapach).

Etap 1


We wczesnej epoce żelaza (zapewne na przełomie III i II wieku przed naszą erą) istniało tu osiedle wiązane z tzw. kulturą kurhanów zachodniobałtyjskich. Pomiędzy kurhanami i pod nimi znaleziono pozostałości kilkudziesięciu jam, niektórych wypełnionych rozbitymi naczyniami, oraz pozostałości kilku dymarek. Ponadto w różnych miejscach przebadanego obszaru znaleziono liczne bryłki żużla, świadczące, podobnie jak dymarki, o produkcji żelaza.

Same dymarki, a więc pozostałości pieców do wytopu żelaza, zachowały się w postaci niewielkich jam średnicy około 0,5 m wypełnionych popiołem, zawierających liczne żużle będące odpadem po produkcji, a także pozostałości rozbitej glinianej naziemnej konstrukcji pieca.

Znaleziska te świadczą o tym, że we wczesnej epoce żelaza istniało w tym miejscu osiedle. Nie wiadomo, czy było ono zamieszkane, czy istniały tu tylko piece i obiekty gospodarcze, a sami ludzie mieszkali w innym miejscu, nie odkryto tu bowiem pozostałości zabudowy mieszkalnej. Niemniej pozostałości dymarek oraz licznych żużli świadczą o tym, że wytwarzano tu przede wszystkim żelazo. Jest to bardzo istotne odkrycie, bowiem do tej pory nie było pewne, czy w kulturze kurhanów zachodniobałtyjskich w ogóle wytwarzano żelazo czy też używano żelaza importowanego. Znaleziska z Czerwonego Dworu potwierdzają, że produkcja tego metalu przydatnego do wyrobu przede wszystkim narzędzi i broni, ewentualnie ozdób odbywała się na miejscu.

Etap 2


Na początku okresu wczesnorzymskiego (w I wieku naszej ery) istniało tu niewielkie cmentarzysko tzw. kultury bogaczewskiej.

Pod jednym z kurhanów we wschodniej części stanowiska znaleziono pozostałości kilku grobów ciałopalnych silnie zniszczonych podczas budowania znacznie późniejszego nasypu. Były to potłuczone popielnice, pomiędzy którymi znaleziono rozwleczone fragmenty kości oraz pojedyncze zabytki, między innymi zapinkę brązową, krzesak kwarcytowy, fragmenty spiralki brązowej.

Groby te świadczą o tym, że w początkach naszej ery w te okolice przybyła niewielka grupka ludności zapewne z terenów Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Być może, zamieszkiwali oni niedaleko i tu chowali swoich zmarłych. Zważywszy na niewielką liczbę grobów ich pobyt nie trwał tu zapewne długo, być może tylko kilka-kilkanaście lat.

Kilka zabytków z I wieku naszej ery: zapinka brązowa (1), zawieszka z brązu z guzkami (2), krzesak z kwarcytu (3) i fragmenty naczynia glinianego z charakterystycznym wielokrotnym uchem (4). Fot. i rys. Paweł Szymański

Etap 3


Na początku młodszego okresu wpływów rzymskich (koniec II wieku naszej ery), po długim okresie przerwy, założono tu cmentarzysko kurhanowe tzw. kultury sudowskiej, które funkcjonowało do połowy późnego okresu wędrówek ludów (przynajmniej do końca VI wieku naszej ery), a więc przez około 400 lat. Samo olbrzymie cmentarzysko zajmuje dość duży obszar (pas długości około 200 m i szerokości 20-50 metrów) i składa się z około 35-40 kurhanów. Do tej pory przebadano 25 kurhanów oraz dużą część przestrzeni pomiędzy nimi.

Starsze kurhany (z młodszego okresu wpływów rzymskich) były stosunkowo niewielkie, średnicy około 3-5 m. Zbudowane były z kamieni (na ziemi układano krąg z kamieni i zwykle dwie-cztery warstwy otoczaków w jego obrębie) i najczęściej chowano w nich jednego zmarłego.

Przykładowy kurhan z młodszego okresu wpływów rzymskich z odsłoniętym płaszczem kamiennym. Fot. Paweł Szymański

Z kolei kurhany młodsze (z okresu wędrówek ludów) były większe, średnicy od 6 do 8 metrów. Zbudowane były z nasypu ziemnego również otoczonego kręgiem z kamieni, jedynie z wierzchu wybrukowane otoczakami. Zawierały większą liczbę pochówków, od kilku do ponad trzydziestu. Są to tzw. kurhany rodzinne (rodowe) użytkowane przez długi czas, nawet 150-200 lat. Składano w nich zmarłych należących zapewne do jednego rodu lub rodziny.

Ortofotomapa (kilka połączonych zdjęć wykonanych z góry) przykładowego płaszcza kurhanu z okresu wędrówek ludów. Z lewej strony widoczne wtórne zniszczenia - wykroty (jamy po korzeniach zwalonych drzew). Opr. Michał Dzik

Na cmentarzysku odkryto wyłącznie pochówki ciałopalne, a więc ciała zmarłych palono na stosach pogrzebowych, a szczątki w chowano w kurhanach: w popielnicach, w woreczkach z tkanin lub zsypywano bezpośrednio na dno wykopanej jamy.

Przekrój przez przykładowy grób bezpopielnicowy z okresu wędrówek ludów – widoczna czarna ziemia, zapewne zsypane szczątki stosu pogrzebowego z przepalonymi kośćmi. Fot. Paweł Szymański

Przez cały okres istnienia cmentarzyska zmarłych chowano również poza kurhanami, w grobach „płaskich”. Były to przede wszystkim niewielkie jamy wypełnione czarną ziemią (zapewne spalenizną ze stosu pogrzebowego) zmieszaną z przepalonymi kośćmi. Dlatego też istotne jest badanie nie tylko samych kopców, ale również przestrzeni pomiędzy nimi.

Przekrój przez przykładowy grób popielnicowy – widoczne naczynie wypełnione spalonymi kośćmi przykryte płaskim kamieniem. Fot. Paweł Szymański

Groby są zazwyczaj ubogo wyposażone (nieco bogatsze wyposażenie składano tylko w końcu V wieku). W pochówkach można znaleźć przede wszystkim ozdoby z brązu, ewentualnie z żelaza: zapinki i elementy pasa (sprzączki i okucia rzemienia), pierścionki, a ponadto paciorki szklane i bursztynowe. Do zupełnych wyjątków należą elementy uzbrojenia – z kilkunastu lat badań pochodzą tylko cztery groty włóczni. Analiza zabytków (ocena konstrukcji przedmiotów, ich kształtu i zdobień) pomaga w ustaleniu okresu, z którego pochodzą groby.

Przykłady zabytków z wczesnego okresu wędrówek ludów – zapinki i sprzączki brązowe z kurhanu nr 26. Fot. Miron Bogacki

W młodszym okresie wpływów rzymskich (III-IV wiek) ludność użytkująca cmentarzysko należąca do kultury sudowskiej pod kątem kulturowym związana była dość ściśle z kulturą bogaczewską z terenów centralnych Mazur. Natomiast w okresie wędrówek ludów (V-VI wiek) czytelne są ściślejsze związki z Suwalszczyzną. Widać to przede wszystkim na przykładzie analizy naczyń używanych jako ceramika grobowa i porównania ich z ceramiką z terenów sąsiednich.

Przykłady naczyń z okresu wędrówek ludów – wizualizacja 3d. Opr. Jakub Kaniszewski i Ewelina Mizak

Chyba najciekawszym znaleziskiem na cmentarzysku są bardzo rozbudowane konstrukcje w kurhanach z okresu wędrówek ludów. Jak powiedziano wcześniej, w kopce te wkopywano wiele pochówków wtórnych. Często tworzyły one piętrowe konstrukcje – popielnice były na kilku poziomach ustawione jedna na drugiej (od dwóch do czterech poziomów), często oddzielonych od siebie brukami kamiennymi i obstawami. Niekiedy wcześniejsze pochówki były naruszane przez wkopywanie młodszych. Prace archeologiczne w takim miejscu wymagają czasu i dużej uwagi, żeby dobrze zadokumentować relacje pomiędzy poszczególnymi pochówkami w celu stwierdzenia, który z nich jest starszy, a który młodszy.

Paweł Szymański

Przykład wkopywania młodszych grobów w starsze – widok na odsłoniętą warstwę popielnic w kurhanie nr 26 z okresu wędrówek ludów. Fot. Paweł Szymański